Ploegendienst
Als je een ongewoon dienstrooster hebt, krijg je compensaties. Het loon is hoger, en vaak kan je extra vrije dagen verdienen. Maar 's nachts en onregelmatig werken is ongezond. Is de balans wel in evenwicht? Twee studies geven een antwoord.
Vlaams onderzoek
Wetenschapper Erwin Eysackers legde de ploegenstelsels onder de loep. Eysackers, een specialist inzake werkdruk, is verbonden aan het onderzoeksinstituut STV Innovatie en Arbeid van de Sociaal-Economische Raad voor Vlaanderen (SERV).
In vogelvlucht enkele punten uit het onderzoek:
- Nachtshifts en een verstoord slaapritme zijn twee onvermijdelijke nadelen van volcontinue ploegenarbeid, maar met een verstandige arbeidsregeling kan men de gevolgen ervan wel beperken.
- Vijf gezondheidsrisico's zijn wél te vermijden: te korte rustperiode na nachtwerk, te snelle of te trage opeenvolging van shifts, meer dan vijf dagdiensten of meer dan vier nachtdiensten na elkaar, 's nachts langer dan acht uren werken, en "achterwaartse rotatie" (een vroege shift laten volgen op een late, i.p.v. omgekeerd).
- Er zijn ook sociale nadelen aan ploegenarbeid: men is minder vaak thuis wanneer de andere gezinsleden er wél zijn, en het aantal niet-werkdagen dat men tussendoor vrij kan opnemen blijkt vaak klein te zijn.
Welbeschouwd is er geen enkele manier om ploegenarbeid ideaal te organiseren. Ofwel zorg je voor je gezondheid door genoeg te rusten, maar dan zien je gezinsleden jou minder vaak. Ofwel spaar je zoveel mogelijk vrije dagen en neem je die in een keer op om een lange periode bij je gezin te zijn. Op die manier stapel je de vermoeidheid wel op en schaad je je gezondheid.
In de praktijk komt het tweede vaak voor. Wie in een vierploegenstelsel werkt, bijvoorbeeld, presteert gemiddeld 42 uren per week i.p.v. de normale 38. Dat wordt goedgemaakt met 24 extra vrije dagen per jaar. De verleiding blijkt groot om die op te sparen en langere blokken van vrije dagen in één keer te nemen. Men neemt ook zelden 's nachts vrijaf, want 's nachts verdient men immers meer.
Erwin Eysackers is van oordeel dat de gezondheidsrisico's van ploegenarbeid gemakkelijk over het hoofd worden gezien, zowel door de ploegwerkers als door de vakbonden en de werkgevers. Aan ploegenarbeiders geeft hij het volgende advies: werk maximum vier nachten na elkaar en neem daarna minimum 56 uur rust.
Britse studie
's Nachts werken schaadt de gezondheid, dat is bekend. Je zou dan geneigd zijn te denken dat het een goed idee is een week nachtwerk af te wisselen met een week dagploeg. Fout, zeggen Britse wetenschappers. Het afwisselen tussen dag en nacht blijkt nog slechter te zijn dan altijd 's nachts werken.
De studie ging over mannen op olieboorplatforms. Ze werken daar veertien dagen aan een stuk, telkens twaalf uur per dag, vooraleer ze weer aan land gaan. Een deel van de oliewerkers doet altijd dezelfde shift: de dag of de nacht. Het andere deel werkt een week 's nachts en dan een week overdag, of omgekeerd –in het onderzoek werden zij de afwisselaars genoemd.
De afwisselaars vertoonden meer vermoeidheid, waren minder oplettend tijdens de job en hadden na de maaltijd ongezonde concentraties van vetzuren in het bloed. Uit urinetests bleek ook dat hun melatonineproductie in de war liep. Melatonine is een hormoon dat onze slaap regelt.
Voor chronobiologe Josephine Arendt luidt de conclusie: "Afwisselen is dodelijk." Arendt leidde het team van de universiteit van Surrey dat de olieplatformwerkers bestudeerde vanuit een biologisch standpunt.
Slechtste oplossing
Haar collega-wetenschapper Andrew Smith van de universiteit van Cardiff bestudeerde dezelfde groep arbeiders vanuit zijn eigen specialiteit, de psychologie.
Smith is het eens met Arendt: wie een week nachtshift afwisselt met een week dagshift heeft de slechtst denkbare arbeidsregeling, en loopt een hoger risico op hartstoornissen, op suikerziekte en op andere problemen van het metabolisme.
Kortom, het blijkt bijzonder moeilijk om de economie dag en nacht te doen draaien zonder dat sommigen daar een tol voor betalen op het vlak van hun gezondheid.
[ Meer over anders werken: familiebedrijven ]